http://dimitrelos.gr/components/com_gk3_photoslide/thumbs_big/8473541SaintMarkelaAstoria.jpglink
http://dimitrelos.gr/components/com_gk3_photoslide/thumbs_big/8105141SaintMarkelaAstoriaVoria.jpglink
http://dimitrelos.gr/components/com_gk3_photoslide/thumbs_big/3529973name1.jpglink
http://dimitrelos.gr/components/com_gk3_photoslide/thumbs_big/7192454name2.jpglink
http://dimitrelos.gr/components/com_gk3_photoslide/thumbs_big/354720palaios_ton_hmeron_meta_aggelon_fanourios.jpglink

Διακόσμησιν τῆς ἐκκλησίας

 

          νδειξη Πρώτη : Στό Βίο τοἁγίου Παγκρατίου τοῦ Ταυρομενίου περιέχεται μιὰ πληροφορία ποἀξίζει νὰ προσεχτεἰδιαίτερα. Τὸ κείμενο χρονολογεῖται στὸν 8ο αἰ., ἀλλά τὰ γεγονότα ποὺ μᾶς διηγεῖται τοποθετοῦνται στὰ χρόνια τοἀποστόλου Πέτρου, μαθητὴς τοὁποίου θεωρεῖται ὅτι ὑπῆρξε ὁ Παγκράτιος. Σύμφωνα μὲ τὴ διήγηση τοῦ Βίου, ἀπόστολος Πέτρος ἀπέστειλε τόν Παγκράτιο μαζὶ μὲ τὸ μαθητή του Μαρκιανὸ στὴ Σικελία γιὰ νὰ διαδώσουν καἐκεῖ τὸ κήρυγμα τοῦ εὐαγγελίου καὶ νά οἰκοδομήσουν ἐκκλησίες. Γιὰ τὸ σκοπὸ αὐτὸ τοὺς ἐφοδίασε μὅλα ἐκεῖνα ποἔκρινε πὼς θὰ τούς ἦταν ἀπαραίτητα, δηλαδὴ μἅπασαν ἐκκλησιαστικήν κατάστασιν, ὅπως ἀναφέρει τὸ κείμενο. Στὴ συνέχεια μᾶς ἀπαριθμεῖ τί ἦταν αὐτά : ...τόμους δύο τῶν θείων μυστηρίων, εὐαγγέλια δύο, ἀποστόλους δύο, οὕς ἐκήρυξεν ὁ μακάριος Παῦλος ἀπόστολος, δύο δισκοπότηρα ἀργυρᾶ, δύο σταυροὺς ἔχοντας ράβδους κεδρίνους, τὴν διακόσμησιν τῆς ἐκκλησίας, ἤγουν τὴν εἰκόνα τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τὴν Παλαιάν τε καὶ τὴν Νέαν Διαθήκην, ἐγένοντο κατὰ κέλευσιν τῶν ἁγίων ἀποστόλων... Καἀπόστολος Πέτρος, σύμφωνα πάντα μὲ τὴ διήγηση τοῦ Βίου, ζήτησε ἀπὸ τὸν Παγκράτιο καὶ τὸν Μαρκιανἀφοῦ οἰκοδομήσουν ἐκκλησίες νὰ τὶς διακοσμήσουν σύμφωνα μὲ τοὺς πίνακες, ποὁ ζωγράφος Ἰωσὴφ εἶχε ἐκτελέσει κατὰ παραγγελία τοἀποστόλου. Οἱ πίνακες αὐτοὶ περιεῖχαν ὁλόκληρη τήν ἱστορία τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Χριστοῦ, δηλαδὴ τὰ γεγονότα ἀπό τὸν Εὐαγγελισμὸ μέχρι καὶ τὴν Ἀνάληψη. Καἀπόστολος, ἀφοῦ πῆρε στὰ χέρια του τοὺς πίνακες, τοὺς ἄνοιξε καἐξήγησε σὲ αὐτοὺς τὰ παρακάτω : θεῖναι μὲν πρῶτον τὸν εὐαγγελισμόν, τὴν γέννησιν, τὸ πῶς ἐβαπτίσθη ὑπὸ τοῦ προδρόμου, τοὺς μαθητάς, τὰς ἰάσεις, τὴν προδοσίαν, τὴν σταύρωσιν, τὴν ταφήν, τὴν ἐκ τοἌδου ἔγερσιν, τὴν ἀνάληψιν . ταῦτα πάντα ἐν τἐκκλησίᾳ διακοσμεῖτε, ἵνα ὁρῶντα τὰ πλήθη τῶν εἰσιόντων, ὑπόμνησιν τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ κυρίου λαμβάνοντες....

          Τί νὑπονοεῖ λοιπὸν τὸ κείμενο μὲ τὴν διακόσμησιν τῆς ἐκκλησίας καὶ τί μὲ τοὺς πίνακες, ποὺ περιεῖχαν τὶς σημαντικότερες εὐαγγελικὲς σκηνὲς (Εὐαγγελισμό, Γέννηση, Βάπτιση κ.λ.π.) καθὼς καὶ θαύματα θεραπειῶν καὶ ποὺ θἀποτελοῦσαν γιὰ τὸν Παγκράτιο καὶ τὸν Μαρκιανὸ τὸν ὁδηγὸ γιὰ νὰ διακοσμήσουν τὶς ἐκκλησίες; Εἶναι πολὺ πιθανὸν νὰ βρισκόμαστε μπροστὰ στὴν παλαιότερη μαρτυρία γιὰ τὴν ὕπαρξη εἰκονογραφικῶν ὁδηγῶν. Τὴν ὑπόθεση ἐνισχύει καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ πίνακες αὐτοἀποκαλοῦνται χαρτῶοι σἄλλο σημεῖο τῆς διήγησης τοῦ Βίου. Θὰ πρέπει δηλαδὴ νὰ φανταστοῦμε μιὰ σειρὰ φύλλων παπύρου μὲ τὶς ἀπεικονίσεις τῶν σημαντικότερων γεγονότων τῆς Ἐνσαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ, ἀπὸ τὸν Εὐαγγελισμὸ μέχρι τὴν Ἀνάληψη. Τώρα τἄν οἱ χαρτῶοι αὐτοὶ πίνακες ἦταν λυτὰ φύλλα ἤ εἶχαν τὴ μορφὴ συγκροτημένου εἰκονογραφικοὁδηγοῦ, δὲν μποροῦμε ἀπὸ πουθενὰ νὰ τὸ συμπεράνουμε.

            νδειξη Δεύτερη. Στὰ 1938 ὁ Μανόλης Χατζηδάκης σἄρθρο του στὸ περιοδικἘπετηρὶς Ἑταιρείας Βυζαντινῶν Σπουδῶν, δημοσίευσε κείμενο τιτλοφορούμενο : «Ἐκ τῶν Ἐλπίου τοῦ Ρωμαίου ἀρχαιολογουμένων ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας περὶ χαρακτήρων σωματικῶν». Τὸ κείμενο περιέχεται στὰ φύλλα 68α-71β τοῦ χειρογράφου Coislin 296 τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Παρισιοῦ καὶ χρονολογεῖται στὸ 12ο αἰ. Τμῆμα τοἴδιου κειμένου σώζεται καὶ σὲ παλαιότερο χειρόγραφο, τοῦ 10ου αἰ., στὸν κώδικα ἀρ. 100 (108) τοῦ ΚρατικοἹστορικοῦ Μουσείου τῆς Μόσχας, ὅπου ὁ συγγραφέας τοῦ κειμένου ἀναφέρεται ὡς Οὔλπιος καὄχι Ἔλπιος. Τὸ κείμενο τοἘλπίου, ὅπως μᾶς παραδίδεται ἀπὸ τὸ χειρόγραφο τοῦ Παρισιοῦ, ἦταν ἤδη γνωστἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 19ου αἰ. χάρις στὶς δημοσιεύσεις τοῦ Κωνσταντίνου Tischendorf  καὶ τοῦ Πορφυρίου Οὐσπένσκι. Ἀλλἡ δημοσίευση τοῦ Χατζηδάκη, ἦταν ἐκείνη, ποἀποκατέστησε τὰ λάθη του, τὸ σχολίασε καὶ τἔκανε εὐρύτερα γνωστό.

          Ἔχομε λοιπὸν ἕνα κείμενο, ποὺ γράφτηκε ἀπὸ κάποιον Ἔλπιο ἤ Οὔλπιο καὶ συγκροτήθηκε ἀπὸ τὴ συρραφὴ κειμένων, ποἀποτελοῦν φυσιογνωμικὲς περιγραφὲς ἁγίων προσώπων. Κάποιες ἀπὸ τὶς περιγραφὲς τοῦ κειμένου καὶ συγκεκριμένα ἐκεῖνες τῶν ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου καὶ τοἈδάμ βρέθηκαν νὰ σχετίζονται μἀντίστοιχες ποἐντοπίζονται στὴ Χρονογραφία τοῦ Μαλάλα, τοῦ 6ου αἰ. Ὅμως ὁμοιότητα τῶν περιγραφῶν τοῦ κειμένου τοἘλπίου καὶ τῆς Χρονογραφίας τοῦ Μαλάλα εἶναι τέτοια, ποὺ θὰ μποροῦσε περισσότερο νὑποδηλώνει μιἔμμεση καὄχι ἄμεση σχέση μεταξύ τους: δηλαδὴ τὴ σχέση καὶ τῶν δύο μἕνα κοινὸ πρότυπο. Ἀντίθετα ἡ περιγραφὴ τοῦ Χριστοῦ στὸ κείμενο τοἘλπίου συναντᾶται σχεδὸν αὐτούσια στὴ Συνοδικἐπιστολὴ τῶν ἁγιωτάτων πατριαρχῶν τοῦ 836 μ.Χ.

          Ἐδῶ, ἐπομένως, ὑποδηλώνεται μιἄμεση σχέση. Παράλληλα, τὸ κείμενο τοἘλπίου ἀποτέλεσε πηγὴ τόσο γιὰ τὸν ἐπώνυμο συντάκτη τοῦ Συναξαρίου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τὸν Συμεὼν Μεταφραστὴ (μέσα τοῦ 10ου αἰ.), ὅσο καὶ γιὰ τὸν ἀνώνυμο συντάκτη τοῦ κειμένου τοῦ Μηνολογίου τοῦ Βασιλείου τοῦ Β΄ (τέλη τοῦ 10ου αἰ.). Μὲ βάση τὰ παραπάνω, πότε, ἑπομένως, μπορεῖ νὰ χρονολογηθεῖ τὸ κείμενο τοἘλπίου; Ἡ Συνοδικἐπιστολὴ τῶν ἁγιωτάτων πατριαρχῶν, ποὅπως εἴπαμε ἀποτέλεσε ἄμεση πηγὴ γιὰ τὸ κείμενο τοἘλπίου, μᾶς παρέχει ὡς terminus post quem, τό ἔτος 836 ποὺ συντάχθηκε, ἐνῶ τὸ χειρόγραφο τῆς Μόσχας, ὅπου σώζεται τμῆμα τοῦ κειμένου τοἘλπίου, μᾶς παρέχει ὡς terminus ante quem τὸ 993, ἔτος ποὺ σύμφωνα μὲ τὸν κολοφώνα του ἀντιγράφηκε ἀπὸ κάποιον μοναχἸωάννη γιὰ τὴ Μονὴ Μεγίστης Λαύρας τοἉγίου Ὅρους.